Angst is een van de belangrijkste overlevingsmechanismen die we als mens bezitten. Het waarschuwt ons wanneer er gevaar dreigt en bereidt ons lichaam voor om te vechten of te vluchten. Op zulke momenten stijgt onze hartslag, versnelt de ademhaling en komt er adrenaline vrij. We worden alert, gefocust en klaar om te handelen.
Dit is gezonde angst: een reactie die ons helpt overleven in levensbedreigende situaties.
Toch ervaren we ditzelfde gevoel ook in situaties die helemaal niet gevaarlijk zijn, zoals bij naderende deadlines of sociale spanning. Hoe kan het dat ons lichaam soms reageert alsof we in levensgevaar zijn, terwijl er feitelijk niets aan de hand is?
Angst ervaart ieder mens, niemand uitgezonderd. We voelen het wanneer we bang zijn om verlaten te worden, ons werk te verliezen, ziek te worden of zelfs te overlijden. Angst is een natuurlijke reactie van ons lichaam en onze geest op dreigend gevaar of onzekerheid. Het maakt ons alert, helpt ons risico’s inschatten en onszelf te beschermen. Angst kan ook praktisch zijn: angst voor ziekte kan ons motiveren om goed voor onze gezondheid te zorgen, angst voor verlatenheid kan ons aanzetten tot handelen en werken aan relaties.
Toch kan angst problematisch worden. Wanneer de angst buitensporig, aanhoudend of moeilijk te beheersen is, kan ze ons dagelijks leven beheersen en beperken. Het gaat dan niet langer alleen om een waarschuwing, maar beïnvloedt onze keuzes, relaties en ons welzijn.
Angst is dus iets wat iedereen kent, maar de manier waarop we ermee omgaan kan een groot verschil maken in hoe we ons leven ervaren.
Om te begrijpen waarom angst soms zo sterk en moeilijk te beheersen is, is het goed om te kijken wat er in onze hersenen gebeurt. Angst ontstaat door een samenspel van verschillende hersengebieden die ons juist willen beschermen. Soms reageren deze gebieden echter te heftig, waardoor we angst ervaren, zelfs als er geen direct gevaar is.
Angst is nauw verbonden met de werking van verschillende hersengebieden, met name de amygdala, de prefrontale cortex en de hippocampus (Kalat, 2016).
De amygdala speelt een centrale rol in de verwerking van emoties, vooral bij angst. Ze koppelt zintuiglijke waarnemingen aan emotionele reacties. Dat is handig wanneer we écht gevaar lopen, bijvoorbeeld bij een dreigende situatie op straat.
De hippocampus helpt bij het opslaan van herinneringen en context — het zorgt dat we weten wanneer en waarom iets gevaarlijk is.
De prefrontale cortex beoordeelt situaties rationeel en kan de amygdala tot rust brengen door te herkennen dat er geen reëel gevaar is.
Soms werkt het systeem van amygdala, hippocampus en prefrontale cortex niet zoals het hoort. Bij geleerde angst reageren de hersenen anders dan normaal:
De amygdala reageert overdreven en ziet gevaar, zelfs als er eigenlijk geen direct risico is. Dit veroorzaakt lichamelijke angstreacties zoals hartkloppingen, zweten of een opgejaagd gevoel.
De hippocampus koppelt neutrale situaties aan eerdere angstige ervaringen. Zo kan iets wat normaal onschuldig is, bijvoorbeeld studeren of een toets, ineens een angstreactie oproepen omdat het lijkt op een eerdere stressvolle situatie.
De prefrontale cortex, die normaal de amygdala kan kalmeren door rationeel te beoordelen dat er geen gevaar is, lukt dat niet altijd. Daardoor blijft de amygdala “alarm slaan”.
Voorbeeld uit het dagelijks leven: Stel dat je ooit tijdens een belangrijke toets een paniekaanval kreeg. Later voel je al spanning wanneer je gaat studeren, ook al is het een rustige thuissituatie zonder echte druk. Je amygdala denkt dat er opnieuw gevaar dreigt en triggert lichamelijke angstreacties. Je hippocampus herinnert zich dat toetsen stressvol waren en koppelt angst eraan. Je prefrontale cortex probeert te zeggen dat het nu veilig is, maar lukt niet genoeg om de amygdala volledig te kalmeren. Het resultaat: je voelt opnieuw angst, zelfs zonder echt gevaar.
Bij ongezonde of irrationele angst ontstaat vaak een vicieuze cirkel. Een onschuldige gedachte, zoals “Er klopt iets niet”, kan het lichaam al activeren. Hartkloppingen, benauwdheid of duizeligheid versterken die gedachte, waardoor je nog meer overtuigd raakt dat er iets mis is. Zo bevestigt het lichaam de angstgedachte, en kan uiteindelijk een paniekaanval ontstaan.
Deze overreactie van het lichaam en de hersenen wordt mede veroorzaakt door een ontregelde amygdala. De amygdala reageert overdreven op signalen van gevaar, terwijl de hippocampus eerdere stressvolle ervaringen koppelt aan neutrale situaties en de prefrontale cortex onvoldoende in staat is om de amygdala te kalmeren. Hierdoor kan angst opduiken in situaties die feitelijk veilig zijn.
Wanneer deze vicieuze cirkel regelmatig optreedt, kan dit leiden tot verschillende angststoornissen, zoals:
Paniekstoornis – plotselinge, intense paniekaanvallen en angst voor nieuwe aanvallen.
Gegeneraliseerde angststoornis (GAS) – voortdurende en buitensporige zorgen over dagelijkse situaties.
Specifieke fobieën – intense angst voor een bepaald object of situatie, zoals hoogtes of spinnen.
Sociale fobie – angst in sociale situaties uit vrees om beoordeeld of afgewezen te worden.
In al deze gevallen speelt de ontregelde werking van de amygdala, hippocampus en prefrontale cortex een centrale rol. Het brein koppelt neutrale of onschuldige situaties aan dreiging, wat leidt tot angst, vermijding en soms paniekaanvallen.
Een paniekstoornis is een angststoornis waarbij iemand herhaaldelijk plotselinge, intense paniekaanvallen krijgt. Deze aanvallen voelen alsof er direct gevaar is en gaan vaak gepaard met lichamelijke symptomen zoals hartkloppingen, zweten, trillen, benauwdheid of duizeligheid. De angst voor nieuwe aanvallen kan ervoor zorgen dat iemand situaties gaat vermijden.
Een gegeneraliseerde angststoornis (GAS) is een aandoening waarbij iemand voortdurend en buitensporig piekert over allerlei dagelijkse zaken, vaak zonder duidelijke aanleiding. De spanning en onrust zijn bijna elke dag aanwezig en gaan vaak samen met lichamelijke klachten zoals vermoeidheid, spierpijn, rusteloosheid of slaapproblemen.
Specifieke fobieën zijn angststoornissen waarbij iemand een intense, aanhoudende en irrationele angst heeft voor een bepaald object of een specifieke situatie — zoals spinnen, hoogtes, vliegen, bloed of naalden.
Mensen met een specifieke fobie vermijden het voorwerp of de situatie zoveel mogelijk, of verdragen het alleen met sterke angst.
Sociale fobie (of sociale angststoornis) is een angststoornis waarbij iemand intense angst ervaart in sociale situaties uit vrees om beoordeeld, afgewezen of gênant gevonden te worden.
Daardoor kunnen alledaagse situaties — zoals praten in groepen, presenteren of iemand aanspreken — heel angstig aanvoelen of worden vermeden.
Het goede nieuws: je hersenen zijn plastisch; je kunt angst beïnvloeden.
Mindfulness werkt niet alleen op gevoel, maar ook in je hersenen. Onderzoek laat zien dat aandachtig ademhalen (zoals bij mindfulness) de activiteit van de amygdala kan verminderen en tegelijkertijd de verbinding met de prefrontale cortex kan versterken. PubMed
Door regelmatig mindfulness te oefenen, neemt amygdala-activiteit af, wat betekent dat het “alarmcentrum” van je brein minder snel reageert. PubMed+1
Tegelijkertijd wordt je prefrontale cortex versterkt, wat je vermogen om emoties rationeel te beoordelen en je automatische angstreacties te remmen vergroot. Psychology Today+1
Ook je hippocampus verandert bij meditatie: bij langdurig oefenen wordt in sommige onderzoeken bijvoorbeeld een toename van grijze massa in dit gebied gezien, wat betekent dat je beter in staat bent ervaringen te plaatsen en jezelf te herinneren met meer context. Mindful+1
Daarnaast kan professionele hulp zoals CGT je helpen om de automatische angstreacties in je brein minder dominant te maken:
CGT blijkt in neurobeeldstudies de hyperactiviteit van de amygdala te verlagen bij mensen met angststoornissen. PubMed+1
De therapie versterkt ook de regulerende werking van de prefrontale cortex: bij sociaal-angstige mensen zie je na CGT meer activiteit in voorste delen van de cortex die remmend werkt op de amygdala. PubMed
Bovendien verandert de connectiviteit (de manier waarop hersengebieden samenwerken): CGT kan de verbinding tussen de amygdala en prefrontale hersengebieden herstellen, waardoor je angstreacties beter kunt reguleren. PubMed
Het goede nieuws: angst is te beïnvloeden.
Een wetenschappelijk bewezen manier om hiermee om te gaan is mindfulness.
Met mindfulness leer je bewuster adem te halen, spanning in je lichaam te herkennen en gedachten te observeren zonder erin mee te gaan. Je traint je hersenen om de automatische angstreactie te doorbreken. Door regelmatig te oefenen, wordt het mogelijk om rust te bewaren, ook in stressvolle momenten.
Daarnaast kan professionele hulp zoals cognitieve gedragstherapie (CGT) helpen om ongezonde denkpatronen te herkennen en te veranderen.
Heb je vaak last van angst, spanning of paniekaanvallen?
Wacht dan niet te lang en bespreek dit met je huisarts. Angstklachten zijn goed behandelbaar, en je hoeft er niet alleen mee te blijven rondlopen.
Heb je vaak last van angst, spanning of paniekaanvallen?
Wacht dan niet te lang en bespreek dit met je huisarts. Angstklachten zijn goed behandelbaar, en je hoeft er niet alleen mee te blijven rondlopen.
Wil je meer informatie over angst, symptomen of behandelmethoden?
Neem dan een kijkje op de website van het Trimbos-instituut of MIND, waar betrouwbare informatie en zelfhulpmogelijkheden te vinden zijn.
ormando.boven@gmail.com
0639505115